به روایت تاریخ، یکصدوپنج سال پیش از میلاد مسیح بنا به یک سنت، دولت چین برای بر سر مهر آوردن همسایه، قطعاتی از پارچه ای زربفت و زردوزی شده را همراه با نمایندگانی به ایران فرستاد و ۷۳۳ سال بعد، یعنی در سال ۶۲۸ میلادی ، هنگامی که هراکلیوس دستگرد را تصرف و غارت کرد، گرانبهاترین غنایمی که بدست آورد زردوزیهای ایرانی بود و همین روایت تاریخی باعث شد تا این تصور در اذهان بنشیند که برای اولین بار زردوزی از چین به ایران راه یافته، حال آنکه نتیجه کاوش های باستان شناسی در روسیه حکایت از آن دارد که در سده ی سوم پیش از میلاد زردوزی و تولید پارچه های زربفت در ایران رواج داشته و ایرانیان به وسیله  نخ های زرین که به ظرافت تابیده شده بود تصویر برگ مو و پیچک را بر روی پارچه ی پشمی دوخته و در قرن های بعد سوزن دوزی های بیزانس، همسایه ی ایران، تقلیدی از فرآورده های ایران بود منتها با مرغوبیتی بیشتر و رنگها یی خیره کننده.
با هجوم مغول ها، عناصر هنر چینی نیز به زردوزی ایران راه یافت و اگرچه هیچ اثری از زردوزی های این دوره در دست نیست، ولی ادامه آن قطعا به قرن پانزدهم، شانزدهم و هفدهم میلادی کشیده چه آنکه شاردن در سیاحت نامه خود بارها ظرافت زردوزی ها، گل دوزی های ایرانی را که به زعم خودش برتر از گلدوزی های اروپائیان و ترکان بوده ستوده است
.

زردوزی

زردوزی که در نقاط مختلف ایران به کم دوزی، گلدوزی ، برودری دوزی و کمان دوزی شهرت دارد، در گذشته تولید آن در بیشتر نقاط ایران رواج داشت ولی هم اینک استان هرمزگان و بویژه شهرهای بندر لنگه، بندر عباس و میناب از مراکز عمده ی تولید آن به حساب می آیند. شعبه ای از هنر ظریف رودوزی EMB ROTDERY: است
.

مجتمع فنی تهران, طراحی لباس, دوخت, فشن, مد,دوره,اموزش

زردوزی های ایرانی کلا قابل تقسیم به سه دسته هستند:

گونه ای که زمینه  اساسی پارچه را سراسر بخیه می پوشاند تا زمینه تازه ای از رنگ و نقش پدید آید مانند سوزن دوزی های بلوچ و قلابدوزی رشت و پته دوزی کرمان.
گونه ای که بر روی پارچه نقش چندانی دوخته نمی شود، بلکه با عبور نخ های رنگین از لابه لای تا رو پود پارچه و دوختن این الیاف به یکدیگر پارچه ی ساده حالتی مشبک و رنگین بخود می گیرد، مانند سکه دوزی و قلابدوزی اصفهان.
گونه ای که در آن زمینه ی پارچه به رنگ اصلی باقیمانده و به کمک الیاف دارای روکش های فلزی، نقوش متنوعی بر روی پارچه دوخته می شود مانند ده یک دوزی (که در حال حاضر منسوخ شده) نقده دوزی، تافته دوزی، خوس دوزی و زردوزی که گلابتون دوزی نیز نامیده می شود.


گلابتون دوزی

گلابتون Golab (e a) tun طلائی است که از حدیده کشیده و به هیات ریسمان های باریک ساخته باشند و گلابتوندوزی Golab (e a) tun duz I نوعی دوزندگی است که جنبه ی تزئینی دارد و در آن نخ گلابتون بکار می رود.
در حال حاضر گلابتون دوزی با الیاف طلا به هیچ وجه در ایران رایج نیست و گلابتون دوزان به جای استفاده از نخ طلا، از نخ هائی که دارای روکش فلزی زرد یا سفید است و عمدتا در کشور پاکستان تولید می شود استفاده می کنند.
و به کمک قلاب نقوش متنوعی را که اکثرا نیز ملهم از بینش ها و برداشت های شخصی شان است بر روی پارچه می دوزند
.

مجتمع فنی تهران, نمایندگی ونک, طراحی لباس,دوخت,مد,فشن,دوره,اموزش
 
حتی چند کارگاه فعال در بندر عباس نیز که بوسیله چرخ خیاطی اقدام به تولید مصنوعات شبه گلابتون می کنند فقط بر مبنای سفارش مشتری عمل می کنند و علت این امر نیز از یک سو محدود بودن میزان تقاضا و از سویی دیگر محدودیت زمینه های استفاده از گلابتون است. با این حال  در کلیه مناطق استان هرمزگان استفاده از شلوارهای زنانه باد مپای گلابتون دوزی شده و نیز پیراهن های زنانه با سر آستین، پیش سینه و دور یقه گلابتون رواج دارد و علاوه بر این از مصنوعات تزئین شده بوسیله ی گلابتون به عنوان سجاده ، جلد قرآن، رویه پشتی، رویه کوسن ، لبه پرده ، دیوار کوب و... استفاده می شود.

معهذا شکل و نوع محصول بستگی به سلیقه و نظر مشتری دارد و مرسوم این است که تولید کنندگان بعد از اخذ سفارش، ابتدا پارچه را که معمولا از جنس کرپ ناز و دارای رنگ سبز، مشکی، زرشکی، زرد، فیروزه ای، نارنجی و... است بر مبنای الگوی مورد درخواست مشتری بریده و ابتدا با کمک کاربن های رنگی نقش درخواستی سفارش دهنده را (که گاهی نیز از سوی خود وی ارائه می شود، ولی در بیشتر اوقات از میان طرحهای موجود در نزد هنرمندان انتخاب می گردد) بر روی آن کپی می کنند.

در مرحله بعد، پارچه را بر روی لبه ی دایره ای چوبی که کم یا کمان نام دارد قرار داده و اطراف آن را به وسیله یک تسمه چرمی، یا زهواری چوبی که حالت دایره داشته و قطرش به وسیله یک پیچ کم و زیاد می شود محکم می کنند و پارچه را از اطراف می کشند تا همانند پوسته ای بر روی مساحت دایره ی چوبی قرار گیرد سپس هنرمند به کمک سوزن های خاصی که دارای نوک برجسته است و اصطلاحا قلاب نامیده می شود کار گلابتون دوزی را آغاز نموده و به کمک قلاب و نخ هایی که دارای روکش فلزی به رنگ نقره ای یا طلایی است عمل دوخت را انجام می دهد
.


مجتمع فنی تهران,نمایندگی ونک,طراحی لباس,دوخت,دوره,اموزش,گلابتون

شیوه ی دوخت نیز به این ترتیب است که صنعتگر دست چپ خود را در قسمت پشت پارچه قرار داده و قلاب را در دست راست نگه می دارد، آنگاه از روی کار قلاب را به داخل پارچه فرو برده و با دست چپ نخ را که یک سر آن منتهی به قرقره و سر دیگرش گره خورده است به نوک برجسته ی قلاب آویخته و آن را از پارچه بیرون می کشد و مجددا در فاصله  کوتاهی از محلی که قلاب خارج گردیده (و بر روی خط وط ترسیم شده بر روی پارچه ) قلاب را مجددا به داخل پارچه فرو برده و عمل آویختن نخ به قلاب و بیرون کشیدن آن از پارچه را ادامه می دهد و به این ترتیب دوختی زنجیره ای (شبیه آنچه در گلدوزی معمولی با سوزن بر روی پارچه ایجاد می شود) به وجود می آید که اساس و بنیان کار گلابتون دوزی است گاهی نیز گلابتون دوزان به نسبت نوع نقشی که قصد دوختن آن را دارند از پولک های پلاستیکی کوچکی که دارای لعاب رنگین است استفاده می کنند.

دستمزد گلابتون دوزی در استان هرمزگان بستگی به توافق طرفین دارد و به نسبت پر کار و یا کم کار بودن نقوش درخواستی مشتری و وقتی که صرف دوخت آن می شود بین ۶۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ ریال در نوسان است و معمولا هر گلابتون دوزخبره طی یک ماه قادر به دوخت دو عدد شلوار زنانه ی پرکار می باشد.
در پاره ای موارد نیز که گلابتون دوزان سفارش دوخت لباسی با الیاف نقره را دریافت دارند به دلیل دقت بیشتری که باید به خرج دهند دستمزد بهتری را پیشنهاد می کنند.


در حال حاضر علیرغم آنکه استفاده از لباس های گلابتون دوزی و به ویژه شلوارهای زنانه بادمپای گلابتون دوزی شده بصورت یکی از سنت های مردم نقاط مختلف استان هرمزگان درآمده، تولید مصنوعات گلابتون دوزی شده در این استان چندان چشمگیر نیست زیرا از یک سو گروهی از اتباع پاکستان با بهره گیری از چرخ های خیاطی و به کمک نخ های رنگین محصولاتی شبیه گلابتون تولید می کنند که به دلیل سرعت تولید و ارزانی قیمت، به ویژه در میان زنان طبقات کم درآمد خواستاران بیشتری دارد و از دیگر سو، بدلیل کمبود مواد اولیه که الزاما منجر به افزایش قیمت تولیدات می شود رغبت چندانی به استفاده از محصولات گلابتون دوزی در سکنه ی بومی منطقه احساس نمی شود.

در حالیکه این هنر صنعت یکی از شاخص های اشتغال در استان فقیر و محروم هرمزگان و خصوصا نقاط روستایی آن است و با تامین مواد اولیه ی لازم به قیمت مناسب و بازاریابی صحیح جهت تولیدات که اکثرا نیز جنبه های قوی مصرفی دارد، علاوه بر تامین نیازهای منطقه که دارای بیش از ۶۵۰۰۰۰ نفر جمعیت است و نیز استان بوشهر که جمعیت آن به حدود ۳۵۰۰۰۰ نفر می رسد و اکثرا نیز مصرف کننده ی فرآورده های گلابتون هستند، مازاد تولید به پشتوانه ویژگی هایش قابلیت جذب در سایر بازارهای داخلی را داشته و حتی می تواند به بازارهای خارجی نیز راه یابد.
گلابتون دوزی همانند سایر رشته های صنایع دستی فروعی نیز دارد که اگرچه در حال حاضر گستردگی چندانی نداشته و دست اندرکاران آن بسیار محدود است، معهذا هنوز کاملا از رمق نیفتاده با اندک حمایتی قادر به تولد دوباره و ادامه ی حیات خود به عنوان یک عامل مکمل اقتصادی است. این رشته های فرعی که کماکان در آنها از ابزار کاری ساده و ابتدایی استفاده می شود و دقت و مهارت هنرمند باعث بوجود آمدن محصولی جدید می گردد عبارت است از:


خوس دوزی: این هنر که به کمک نوارهای نقره ای باریک و برروی پارچه ی توری ریز بافت (پارچه ی شیشه ای ) تجلی می یابد و بر روی پارچه ستاره هایی فلزی می نشاند برای تزئین مقنعه، جلبیل (روسری کوچک ) یا دستار (چادر زنانه ) به کار می رود و معمولا پارچه مصرفی را رنگ سیاه و ندرتا رنگ های سبز یا زرشکی تشکیل می دهد و هر دو روی پارچه شکلی یکسان دارند.

بادله دوزی: این هنر که در پاره ای از نقاط استان هرمزگان قلی بافی نیز نامیده می شود عبارت است از به هم پیوستن چند نوع زری به یکدیگر، به گونه ای که زری بزرگ در وسط و زری های کوچک در اطراف آن قرار می گیرند.
از بادله که به شکل نوارهایی با پهنای ۱۵ سانتی متر تولید می شود، برای لبه ی شلوارهای زنانه استفاده به عمل می آید. شلوارهای بادله دوزی شده که معمولا مخصوص استفاده نو عروسان جنوبی است و گاهی در مراسم عروسی، سایر زنان نیز بعنوان پوشش از آن استفاده می کنند 
دارای دکمه هایی با نخ ابریشمین نیز است و با شیاری که در بغل ساق پا دارد باز و بسته می شود.

مجتمع فنی تهران,نمایندگی ونک,طراحی لباس,دوخت,گلابتون,دوره,اموزش
 
مهدیه احمدی
مدیر دپارتمان فرهنگ و هنر مجتمع فنی تهران(ونک)


مشاوره و ثبت نام
88889796
داخلی 109 و 112